TOD Planning & Design

การวางแผน ผังและออกแบบพื้นที่โดยรอบสถานีระบบขนส่งสาธารณะ

กระแสแนวคิดด้านการออกแบบพื้นที่โดยรอบสถานีระบบขนส่งสาธารณะ (Transit Oriented Development) หรือที่นิยมเรียกสั้น ๆ ว่า TOD เริ่มเป็นที่นิยมและสนใจภายในประเทศไทยเพิ่มมากขึ้น ตั้งแต่มีนโยบายเกี่ยวกับการพัฒนาระบบขนส่งสาธารณะระดับประเทศไทยด้วยรถไฟความเร็วสูงหรือรางคู่ และการพัฒนาระดับเมือง ซึ่งนอกเหนือจากกรุงเทพมหานคร มีอีกหลายเมืองได้รับการสนับสนุนเชิงนโยบายในการพัฒนาระบบสาธารณะภายในเมือง อาทิ เมืองเชียงใหม่ เมืองพิษณุโลก เมืองขอนแก่น เมืองนครราชสีมา เมืองสงขลา-หาดใหญ่ และเมืองภูเก็ต ฯลฯ ซึ่งผลการศึกษาบางเมืองเป็นระบบ BRT (Bus Rapid Transit) หรือบางเมืองเป็น LRT (Light Real Transit) ต่างมีความหลากหลายเพื่อความเหมาะสมและความเป็นไปได้ของการคาดการณ์ระบบขนส่งสาธารณะ

รายละเอียดของ TOD เป็นการกำหนดรูปแบบการวางผังและรูปทรงทางสถาปัตยกรรมในพื้นที่โดยรอบของสถานีระบบขนส่งสาธารณะ อาทิ การใช้ประโยชน์ที่ดินอย่างหลากหลาย (Mix-use) ความสัมพันธ์ระหว่างการใช้ประโยชน์ที่ดิน (Land-use) ปริมาณพื้นที่อาคารที่สามารถสร้างได้ต่อแปลงที่ดินในแต่ละข้อกำหนดการใช้ประโยชน์ที่ดิน (Floor Average Ratio: FAR) สัดส่วนพื้นที่ปกคลุมดินของอาคารต่อแปลงที่ดิน (Building Coverage Ratio: BCR) และสัดส่วนของพื้นที่เปิดโล่งต่อแปลงที่ดิน (Open Spaces Ratio: OSR) ตลอดจนคุณลักษณะประเภทของ TOD (Typology) ในแต่ละย่านของเมือง ทั้งนี้แต่ละเมืองจะมีเงื่อนไขและองค์ประกอบอย่างหลากหลายมิติส่งผลให้เกิดรูปทรงทางสถาปัตยกรรมมีความสัมพันธ์ในเชิงผังเมืองที่แตกต่างกัน อาทิ ข้อกำหนดรายละเอียดการใช้ประโยชน์ที่ดิน (FAR, BCR, OSR) การกำหนดคุณลักษณะประเภทของ TOD ข้อกฎหมาย นโยบาย แผนพัฒนาเมือง ตลอดจนกลุ่มผู้มีส่วนได้เสียในการขับเคลื่อนทั้งระบบขนส่งสาธารณะและการพัฒนากลุ่มพื้นที่ TOD แต่ละพื้นที่ของตำแหน่งสถานีฯ ภายในโครงข่ายระบบขนส่งสาธารณะของเมือง

เมืองขอนแก่นเป็นหนึ่งในหลายเมืองของประเทศไทยที่มีการศึกษาแผนแม่บทและการออกแบบรายละเอียดระบบขนส่งสาธารณะภายในเมือง ตลอดจนมาการพัฒนาระบบรถไฟรางคู่เชื่อมโยงระหว่างเมืองสำคัญใกล้เคียง เช่น เมืองนครราชสีมาและเมืองอุดรธานี ตามแผนผังโครงข่ายรถไฟรางคู่ระดับประเทศ ทั้งนี้ส่วนหนึ่งของโครงการศึกษาออกแบบรายละเอียดระบบขนส่งสาธารณะในเขตจังหวัดขอนแก่นและผลกระทบสิ่งแวดล้อมได้มีการศึกษา TOD ในสถานีนำร่องภายในผังโครงข่ายระบบขนส่งสาธารณะภายในเมืองจำนวน 3 สถานี ได้แก่ สถานีโลตัสเอ็กซ์ตร้า ย่านสถานี Center Point[1] และสถานี บขส.3

ภาพสถานีนำร่องเพื่อสร้างกรอบแนวทาง TOD บนตำแหน่งของข้อกำหนดการใช้ประโยชน์ที่ดินกฎกระทรวงผังเมืองรวมเมืองขอนแก่น ฉบับร่างปรับปรุงครั้งที่ 3 (ปิดประกาศ 15 วัน)

ประเด็นนี้ที่ดังกล่าวมาข้างต้นนำมาสู่วัตถุประสงค์ของการเขียนบทความ คือ องค์ประกอบใดที่เป็นปัจจัยของการเกิดรูปทรงทางสถาปัตยกรรมในเชิงผังเมืองภายในเงื่อนไขของ TOD ที่เกิดขึ้นโดยเปรียบเทียบรายละเอียดเชิงทฤษฎี มาสู่การวิเคราะห์รายละเอียดเงื่อนไขของบริบทประเทศไทยโดยเฉพาะร่างกฎกระทรวงผังเมืองรวมเมืองขอนแก่น ฉบับปรับปรุงครั้งที่ 3 (ปิดประกาศ 15 วัน)[2] ตลอดจนเปรียบเทียบกับกรณีศึกษาของต่างประเทศ การศึกษาที่เกิดขึ้นนี้ทำให้ค้นพบองค์ประกอบบางสิ่งที่ส่งผลต่อการออกแบบรูปทรงทางสถาปัตยกรรมของประเทศไทย องค์ประกอบดังกล่าวเป็นปัจจัยส่งผลให้เกิดความแตกต่างกับกรณีศึกษาเงื่อนไขของต่างประเทศ

[1] ย่านสถานี Center Point เรียกว่า “ย่าน” เนื่องจากแนวคิดการรวมพื้นที่ TOD รัศมี 500 เมตร จากตำแหน่งที่ตั้งสถานีขนส่งสาธารณะภายในเมืองและรถไฟรางคู่ขอนแก่น จำนวน 3 สถานี ได้แก่ สถานีประตูเมืองและสถานี Center Point และสถานีรถไฟขอนแก่น ทั้งสามสถานีตั้งอยู่บริเวณนี้ ซึ่งเป็นย่านพื้นที่ศูนย์กลางเมืองขอนแก่น และเป็นพื้นที่พัฒนาเพื่อการพาณิชยกรรม ตามข้อกำหนดผังเมืองรวมเมืองขอนแก่น ฉบับร่างปรับปรุงครั้งที่ 3 (ปิดประกาศ 15 วัน)

[2] กฎกระทรวงผังเมืองรวมเมืองขอนแก่นอ้างอิงในปัจจุบัน ขณะเขียนบทความ

สามารถดูรายละเอียดได้ที่ http://www.kts2016.com/

www.sarit.cuid.in.th

โดยมี ดร.สฤษดิ์ ติยะวงศ์สุวรรณ เข้าเป็นหนึ่งในทีมศึกษาวางแผน ผัง และออกแบบ TOD ในโครงการศึกษาออกแบบรายละเอียดระบบขนส่งสาธารณะในเขตจังหวัดขอนแก่นและผลกระทบสิ่งแวดล้อม งบประมาณการศึกษาโดยสำนักงานนโยบายและแผนการขนส่งและจราจร (สนข.) ดำเนินการโดย ศูนย์วิจัยและพัฒนาโครงสร้างมูลฐานอย่างยั่งยืน ภาควิชาวิศวกรรมโยธา คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น 40002